मन्त्र 1
ऋषिरुवाच ॥१॥
ṛṣiruvāca ||1||
English MeaningThe sage said:
मन्त्र 2
आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः ।
चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः ॥२॥
ājñaptāste tato daityāścaṇḍamuṇḍapurogamāḥ | caturaṅgabalopetā yayurabhyudyatāyudhāḥ ||2||
English MeaningThus commanded, the demons led by Caṇḍa and Muṇḍa advanced with uplifted weapons and a complete fourfold army.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार आज्ञा पाकर चण्ड और मुण्ड के नेतृत्व में दैत्य चतुरंगिणी सेना सहित अस्त्र उठाए चल पड़े।
मन्त्र 3
ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम् ।
सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशृङ्गे महति काञ्चने ॥३॥
dadṛśuste tato devīmīṣaddhāsāṃ vyavasthitām | siṃhasyopari śailendraśṛṅge mahati kāñcane ||3||
English MeaningThey saw the Goddess gently smiling, seated upon her lion on a great golden peak of the king of mountains.
हिन्दी भावार्थउन्होंने देवी को पर्वतराज के विशाल सुनहरे शिखर पर सिंह के ऊपर मंद-मंद मुस्कुराती हुई विराजमान देखा।
मन्त्र 4
ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः ।
आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये तत्समीपगाः ॥४॥
te dṛṣṭvā tāṃ samādātumudyamaṃ cakrurudyatāḥ | ākṛṣṭacāpāsidharāstathānye tatsamīpagāḥ ||4||
English MeaningSeeing her, some raised their bows and swords and prepared to seize her, while others moved close.
हिन्दी भावार्थउन्हें देखकर कुछ दैत्य धनुष तानकर और तलवार लेकर उन्हें पकड़ने को उद्यत हुए तथा अन्य उनके समीप जा पहुँचे।
मन्त्र 5
ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन् प्रति ।
कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा ॥५॥
tataḥ kopaṃ cakāroccairambikā tānarīn prati | kopena cāsyā vadanaṃ maṣīvarṇamabhūttadā ||5||
English MeaningThen Ambikā became intensely angry with those enemies, and in her anger her face turned black as ink.
हिन्दी भावार्थतब अम्बिका को उन शत्रुओं पर प्रचण्ड क्रोध आया और क्रोध से उनका मुख स्याही के समान काला हो गया।
मन्त्र 6
भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम् ।
काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी ॥६॥
bhrukuṭīkuṭilāttasyā lalāṭaphalakāddrutam | kālī karālavadanā viniṣkrāntāsipāśinī ||6||
English MeaningFrom her forehead, made furrowed by her knitted brows, Kālī suddenly emerged—terrible-faced and bearing sword and noose.
हिन्दी भावार्थतनी हुई भौंहों से कुटिल बने उनके ललाट से विकराल मुख वाली, तलवार और पाश धारण किए काली सहसा प्रकट हुईं।
मन्त्र 7
विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा ।
द्वीपिचर्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरवा ॥७॥
vicitrakhaṭvāṅgadharā naramālāvibhūṣaṇā | dvīpicarmaparīdhānā śuṣkamāṃsātibhairavā ||7||
English MeaningShe bore a wondrous skull-topped staff, wore a garland of human heads and a tiger skin, and appeared exceedingly terrible with her emaciated flesh.
हिन्दी भावार्थवे विचित्र खट्वाङ्ग धारण किए, नरमुण्डों की माला और बाघ की खाल पहने, सूखे मांस के कारण अत्यन्त भयंकर दिखाई देती थीं।
मन्त्र 8
अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा ।
निमग्ना रक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा ॥८॥
ativistāravadanā jihvālalanabhīṣaṇā | nimagnā raktanayanā nādāpūritadiṅmukhā ||8||
English MeaningHer mouth was vast, her lolling tongue terrifying, her red eyes deeply sunken, and her roar filled every direction.
हिन्दी भावार्थउनका मुख अत्यन्त विशाल, लपलपाती जीभ भयंकर और लाल नेत्र धँसे हुए थे; उनकी गर्जना से सारी दिशाएँ भर गयीं।
मन्त्र 9
सा वेगेनाभिपतिता घातयन्ती महासुरान् ।
सैन्ये तत्र सुरारीणामभक्षयत तद्बलम् ॥९॥
sā vegenābhipatitā ghātayantī mahāsurān | sainye tatra surārīṇāmabhakṣayata tadbalam ||9||
English MeaningShe rushed forth with great speed, slew the mighty asuras, and devoured the forces of the enemies of the gods.
हिन्दी भावार्थवे बड़े वेग से टूट पड़ीं और महाअसुरों का वध करते हुए देवताओं के शत्रुओं की उस सेना को खाने लगीं।
मन्त्र 10
पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहयोधघण्टासमन्वितान् ।
समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान् ॥१०॥
pārṣṇigrāhāṅkuśagrāhayodhaghaṇṭāsamanvitān | samādāyaikahastena mukhe cikṣepa vāraṇān ||10||
English MeaningWith one hand she seized elephants together with their rear guards, mahouts, warriors, and bells, and cast them into her mouth.
हिन्दी भावार्थउन्होंने पीछे के रक्षकों, महावतों, योद्धाओं और घंटों सहित हाथियों को एक हाथ से उठाकर अपने मुख में डाल लिया।
मन्त्र 11
तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह ।
निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश्चर्वयन्त्यतिभैरवम् ॥११॥
tathaiva yodhaṃ turagai rathaṃ sārathinā saha | nikṣipya vaktre daśanaiścarvayantyatibhairavam ||11||
English MeaningLikewise, she threw warriors with their horses and chariots with their charioteers into her mouth and frightfully chewed them with her teeth.
हिन्दी भावार्थइसी प्रकार उन्होंने घोड़ों सहित योद्धाओं और सारथियों सहित रथों को मुख में डालकर अपने दाँतों से अत्यन्त भयानक ढंग से चबा डाला।
मन्त्र 12
एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम् ।
पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसान्यमपोथयत् ॥१२॥
ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyāmatha cāparam | pādenākramya caivānyamurasānyamapothayat ||12||
English MeaningShe seized one by the hair and another by the neck, crushed another beneath her foot, and battered yet another with her breast.
हिन्दी भावार्थउन्होंने किसी को केशों से, किसी को गर्दन से पकड़ा, किसी को पैर से कुचल दिया और किसी को छाती के आघात से मार गिराया।
मन्त्र 13
तैर्मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथासुरैः ।
मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि ॥१३॥
tairmuktāni ca śastrāṇi mahāstrāṇi tathāsuraiḥ | mukhena jagrāha ruṣā daśanairmathitānyapi ||13||
English MeaningIn fury she caught in her mouth the weapons and great missiles hurled by the asuras and ground them to pieces with her teeth.
हिन्दी भावार्थअसुरों द्वारा छोड़े गए शस्त्र और महास्त्र भी उन्होंने क्रोध से मुख में पकड़ लिए और दाँतों से चूर कर डाले।
मन्त्र 14
बलिनां तद्बलं सर्वमसुराणां दुरात्मनाम् ।
ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तथा ॥१४॥
balināṃ tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ durātmanām | mamardābhakṣayaccānyānanyāṃścātāḍayattathā ||14||
English MeaningShe crushed the entire army of those powerful, wicked asuras—devouring some and striking down others.
हिन्दी भावार्थउन्होंने उन बलवान दुरात्मा असुरों की सारी सेना को रौंद डाला; कुछ को खा गयीं और दूसरों को मार गिराया।
मन्त्र 15
असिना निहताः केचित् केचित् खट्वाङ्गताडिताः ।
जग्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहतास्तथा ॥१५॥
asinā nihatāḥ kecit kecit khaṭvāṅgatāḍitāḥ | jagmurvināśamasurā dantāgrābhihatāstathā ||15||
English MeaningSome asuras were slain by her sword, some struck by her khaṭvāṅga, and others destroyed by the tips of her teeth.
हिन्दी भावार्थकुछ असुर तलवार से मारे गए, कुछ खट्वाङ्ग के प्रहार से और अन्य उनके दाँतों की नोक से घायल होकर नष्ट हो गए।
मन्त्र 16
क्षणेन तद्बलं सर्वमसुराणां निपातितम् ।
दृष्ट्वा चण्डोऽभिदुद्राव तां कालीमतिभीषणाम् ॥१६॥
kṣaṇena tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ nipātitam | dṛṣṭvā caṇḍo'bhidudrāva tāṃ kālīmatibhīṣaṇām ||16||
English MeaningSeeing the entire asura force destroyed in an instant, Caṇḍa rushed at the exceedingly terrifying Kālī.
हिन्दी भावार्थअसुरों की सारी सेना को क्षणभर में नष्ट देखकर चण्ड अत्यन्त भयंकर काली की ओर दौड़ा।
मन्त्र 17
शरवर्षैर्महाभीमैर्भीमाक्षीं तां महासुरः ।
छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः ॥१७॥
śaravarṣairmahābhīmairbhīmākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ | chādayāmāsa cakraiśca muṇḍaḥ kṣiptaiḥ sahasraśaḥ ||17||
English MeaningThe great asura covered the fierce-eyed Goddess with dreadful showers of arrows, while Muṇḍa hurled thousands of discus weapons at her.
हिन्दी भावार्थमहाअसुर ने भयंकर नेत्रों वाली देवी को तीखे बाणों की वर्षा से ढक दिया और मुण्ड ने उन पर हजारों चक्र फेंके।
मन्त्र 18
तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम् ।
बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम् ॥१८॥
tāni cakrāṇyanekāni viśamānāni tanmukham | babhuryathārkabimbāni subahūni ghanodaram ||18||
English MeaningThose many discuses entering her mouth appeared like countless suns entering the body of a dark cloud.
हिन्दी भावार्थउनके मुख में प्रवेश करते वे अनेक चक्र ऐसे शोभित हुए मानो असंख्य सूर्य-बिम्ब किसी मेघ के भीतर समा रहे हों।
मन्त्र 19
ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी ।
काली करालवदना दुर्दर्शदशनोज्ज्वला ॥१९॥
tato jahāsātiruṣā bhīmaṃ bhairavanādinī | kālī karālavadanā durdarśadaśanojjvalā ||19||
English MeaningThen Kālī, terrible-faced and roaring fearfully, laughed fiercely in rage, her dreadful teeth gleaming.
हिन्दी भावार्थतब भैरव गर्जना करने वाली, विकराल मुख और चमकते भयानक दाँतों वाली काली ने अत्यन्त क्रोध से भीषण अट्टहास किया।
मन्त्र 20
उत्थाय च महासिंहं देवी चण्डमधावत ।
गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत् ॥२०॥
utthāya ca mahāsiṃhaṃ devī caṇḍamadhāvata | gṛhītvā cāsya keśeṣu śirastenāsinācchinat ||20||
English MeaningRising upon her great lion, the Goddess rushed at Caṇḍa, seized him by the hair, and cut off his head with her sword.
हिन्दी भावार्थदेवी अपने महान सिंह पर उठकर चण्ड की ओर दौड़ीं, उसके केश पकड़ लिए और तलवार से उसका सिर काट डाला।
मन्त्र 21
अथ मुण्डोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।
तमप्यपातयद्भूमौ सा खड्गाभिहतं रुषा ॥२१॥
atha muṇḍo'bhyadhāvattāṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam | tamapyapātayadbhūmau sā khaḍgābhihataṃ ruṣā ||21||
English MeaningSeeing Caṇḍa fallen, Muṇḍa rushed at her; in fury she struck him with her sword and cast him to the ground.
हिन्दी भावार्थचण्ड को गिरा देखकर मुण्ड भी उनकी ओर दौड़ा; देवी ने क्रोध से तलवार का प्रहार कर उसे भी धरती पर गिरा दिया।
मन्त्र 22
हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।
मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम् ॥२२॥
hataśeṣaṃ tataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam | muṇḍaṃ ca sumahāvīryaṃ diśo bheje bhayāturam ||22||
English MeaningSeeing Caṇḍa slain and the immensely valiant Muṇḍa fallen, the surviving army fled terrified in every direction.
हिन्दी भावार्थचण्ड को मारा गया और महापराक्रमी मुण्ड को भी गिरा देखकर बची हुई सेना भयभीत होकर दिशाओं में भाग गयी।
मन्त्र 23
शिरश्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च ।
प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम् ॥२३॥
śiraścaṇḍasya kālī ca gṛhītvā muṇḍameva ca | prāha pracaṇḍāṭṭahāsamiśramabhyetya caṇḍikām ||23||
English MeaningKālī took the heads of Caṇḍa and Muṇḍa, approached Caṇḍikā, and spoke amid thunderous laughter.
हिन्दी भावार्थकाली चण्ड और मुण्ड के सिर लेकर चण्डिका के पास पहुँचीं और प्रचण्ड अट्टहास के साथ बोलीं।
मन्त्र 24
मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू ।
युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि ॥२४॥
mayā tavātropahṛtau caṇḍamuṇḍau mahāpaśū | yuddhayajñe svayaṃ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca haniṣyasi ||24||
English MeaningI have brought you Caṇḍa and Muṇḍa, these two great sacrificial beasts. In the sacrifice of battle, you yourself shall slay Śumbha and Niśumbha.
हिन्दी भावार्थमैंने चण्ड और मुण्ड नामक इन दो महापशुओं को तुम्हारे लिए भेंट किया है; अब युद्धरूपी यज्ञ में शुम्भ और निशुम्भ का वध तुम स्वयं करोगी।
मन्त्र 25
ऋषिरुवाच ॥२५॥
ṛṣiruvāca ||25||
English MeaningThe sage said:
मन्त्र 26
तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चण्डमुण्डौ महासुरौ ।
उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः ॥२६॥
tāvānītau tato dṛṣṭvā caṇḍamuṇḍau mahāsurau | uvāca kālīṃ kalyāṇī lalitaṃ caṇḍikā vacaḥ ||26||
English MeaningSeeing the two great asuras Caṇḍa and Muṇḍa brought before her, the auspicious Caṇḍikā spoke graciously to Kālī.
हिन्दी भावार्थउन दोनों महाअसुरों चण्ड और मुण्ड को अपने सामने लाया देखकर कल्याणमयी चण्डिका ने काली से मधुर वचन कहा।
मन्त्र 27
यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता ।
चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवी भविष्यसि ॥२७॥
yasmāccaṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca gṛhītvā tvamupāgatā | cāmuṇḍeti tato loke khyātā devī bhaviṣyasi ||27||
English MeaningBecause you have come bearing Caṇḍa and Muṇḍa, O Goddess, you shall henceforth be renowned throughout the world as Cāmuṇḍā.
हिन्दी भावार्थचूँकि तुम चण्ड और मुण्ड को पकड़कर यहाँ आयी हो, इसलिए हे देवी! अब संसार में तुम चामुण्डा नाम से प्रसिद्ध होगी।
समाप्तिः
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये
चण्डमुण्डवधो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye caṇḍamuṇḍavadho nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||
English MeaningThus ends the seventh chapter, entitled “The Slaying of Caṇḍa and Muṇḍa,” in the Devī Māhātmya of the Mārkaṇḍeya Purāṇa, during the period of Sāvarṇi Manu.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराण के सावर्णिक मन्वन्तर में देवीमाहात्म्य के अन्तर्गत ‘चण्ड और मुण्ड का वध’ नामक सातवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।